Een schilderij beginnen stap 1
Compositie en formaat kiezen
Soms voelt het alsof je “gewoon moet beginnen”, maar een klein beetje voorbereiding kan je schilderij écht naar een hoger niveau tillen.
Inhoud
Over deze reeks: Schilderij beginnen
Dit artikel maakt deel uit van de reeks “Schilderij beginnen”, waarin we stap voor stap ontdekken hoe een schilderij groeit — van het eerste idee tot het moment waarop het voltooid aanvoelt.
Elke stap helpt je bewuster te schilderen, met meer vrijheid, diepte en plezier.
De andere delen van de serie:
Stap 2 – Verf, techniek en ondergrond kiezen · Stap 3 – Ondergrond voorbereiden en eerste lagen · Stap 4 – De eerste verflaag · Stap 5 – Laag over laag · Slot – Van idee tot voltooid schilderij
Waarom niet altijd gewoon beginnen
Je kent het misschien: je hebt een onderwerp in je hoofd (bijvoorbeeld het portret van een vriendin) en toevallig staat er nog een canvas klaar. Je wil starten. Meteen.
Maar ergens wringt er iets: “Is dit nu wel het beste formaat?” Die twijfel is eigenlijk goud waard.
We denken vaak dat “intuïtief beginnen” creatiever is. Maar in de praktijk zorgt een kwartiertje voorbereiding juist voor méér vrijheid. Je weet waar je heen gaat, waardoor je tijdens het schilderen veel ontspannener kunt improviseren.
Ik vergelijk het met een wandeling: als je weet in welk bos je loopt, dan kan je pas echt rustig verdwalen.
Compositie: veel meer dan één optie
Je eerste idee is meestal het meest voor de hand liggende. Dat is prima, maar het loont om verder te kijken.
Oefening (max. 10 minuten):
Maak minimaal 5 kleine schetsen van je onderwerp. Niet netjes, niet gedetailleerd. Gewoon mini-kladjes.
Voorbeeld voor een portret:
hoofd en schouders (je eerste idee)
alleen het gezicht, dichterbij
een driekwart profiel
het hele bovenlichaam
de persoon in een omgeving die iets over hen zegt (een stoel, een raam, een voorwerp)
Tip: Teken klein—denk postzegelformaat. Dan kan je snel variëren zonder perfectionisme.
Simplifying Composition: Painting Tutorial - Jordan Grimmer - video Engels gesproken - 13:21 min.
The #1 Composition Rule You Cannot Break - Ian Roberts - video Engels gesproken - 8:22 min.
Verhoudingen verkennen
Laat het canvas dat op jou staat te wachten even voor wat het is. Schets met vormen: liggend, staand, vierkant, extreem langwerpig.
Probeer bijvoorbeeld:
1:1 (vierkant)
3:4 (klassiek portret)
2:3 (fotografische verhouding)
1:2 of zelfs 1:4 voor een verrassend panorama-effect
Een portret in een langwerpig liggend formaat kan ineens veel ruimte geven aan sfeer: een raamkozijn, een tafel, een plant, iets dat “context” ademt.
Dit is het moment waarop een schilderij karakter krijgt.
Het juiste formaat kiezen
Denk even aan waar het werk terechtkomt.
Komt het aan een smalle halwand? Dan werkt een groot doek misschien overweldigend. Komt het boven een brede kast? Een klein doek kan dan verloren ogen.
Maar misschien schilder je gewoon voor jezelf. Dan kan het verrijkend zijn om je gewoontes bewust te doorbreken:
Schilder je altijd klein? Kies eens groot. Altijd groot? Maak jezelf supersmal en intiem.
Het formaat bepaalt de energie van je werk.
Mini-oefeningen om vandaag te proberen
Oefening 1 – 5-schetsen uitdaging
Pak één voorwerp. Een appel is genoeg. Maak 5 composities:
extreem ingezoomd
super klein in een grote achtergrond
diagonaal in beeld
centraal, maar met schaduwen die meelopen
slechts half zichtbaar (mysterieuze kadrering)
Oefening 2 – Schilder jouw vaas
Zet een vaas met (kunst)bloemen neer. Maak minstens 3 composities. Kies de meest onverwachte.
Voorbeelden van kunstenaars
Édouard Manet (Frankrijk) varieerde in kadrering en bracht figuren soms verrassend dichtbij of juist los in hun omgeving.
Meer dan een muze: hoe Morisot de kunst van Manet opnieuw definieerde - Fine Arts Museums of San Francisco - video Engels gesproken - 11:54 min.
Amedeo Modigliani (Italië) koos langwerpige vormen en langgerekte gezichten: compositie als expressie.
Revealing secrets of Modigliani - CBS Sunday Morning - video Engels gesproken - 4:41 min.
Paula Modersohn-Becker (Duitsland) schilderde intieme, soms compacte portretten waarin formaat en vlakverdeling de emotie sturen.
Paula Modersohn-Becker: Ich bin Ich / I Am Me - Neue Galerie New York - video Engels gesproken - 10:01 min.
Bekijk eens hoe zij spelen met: ruimte, achtergrond, afstand tot het onderwerp.
Tot slot
Door een paar minuten te schetsen en te spelen met compositie en formaat, ontstaat een schilderij dat meer zegt dan alleen wat je ziet. Je geeft het ruimte, richting en jouw stem.
***
Heb je een vraag, idee of wil je je oefenschetsen delen? Laat een reactie achter. Het helpt niet alleen mij, maar ook andere kunstenaars die hier meelezen. En neem gerust een kijkje bij andere artikelen op de blog voor nog meer inspiratie en creatieve inzichten.
***
Over deze serie: Schilderij beginnen
Deze blogpost maakt deel uit van de vijfdelige reeks “Schilderij beginnen”, waarin je stap voor stap leert hoe een schilderij groeit van het eerste idee tot het moment dat het af voelt.
Lees de hele reeks:
Stap 4 – De eerste verflaag: vorm, ritme en emotie samenbrengen
Stap 5 – Laag over laag: diepte, contrast en samenhang opbouwen
Slot – Van idee tot voltooid schilderij
Elk deel helpt je bewuster, vrijer en met meer plezier te schilderen, of je nu net begint of al jaren schildert.
Schilderen is niet alleen wat je maakt, maar wat je onderweg leert zien.
