Een schilderij beginnen stap 4
De eerste verflaag: vorm, ritme en emotie samenbrengen
Het moment is daar. Je hebt je ondergrond voorbereid, je materialen liggen klaar en het doek kijkt je verwachtingsvol aan.
De eerste verflaag is het begin van de dialoog tussen jou en je schilderij.
Inhoud
Over deze reeks: ‘Schilderij beginnen’
Dit artikel maakt deel uit van de reeks “Schilderij beginnen”, waarin we stap voor stap ontdekken hoe een schilderij groeit, van het eerste idee tot het moment waarop het voltooid aanvoelt.
Elke stap helpt je bewuster te schilderen, met meer vrijheid, diepte en plezier.
Lees ook de andere delen van de serie:
Stap 1 – Compositie en formaat kiezen · Stap 2 – Verf, techniek en ondergrond kiezen · Stap 3 – Ondergrond voorbereiden en eerste lagen · Stap 4 – De eerste verflaag · Stap 5 – Laag over laag · Slot – Van idee tot voltooid schilderij
De magie van de eerste laag
De eerste laag is als een openingszin: ze hoeft niet perfect te zijn, maar ze moet iets vertellen. Hier zet je de toon, letterlijk én figuurlijk.
Je bouwt nog niet af, je ontdekt. Laat het schilderij ademen, zoek het ritme. Durf fouten te maken, want juist daar begint vaak de echte levendigheid.
Zie de eerste laag niet als een stap naar het eindresultaat, maar als een gesprek dat zich langzaam ontvouwt.
Waarom ik mijn schilderijen altijd met inkt begin (en jij zou dat ook moeten doen) - Milan Art Highlights - video Engels gesproken - 7;53 min.
Van schets naar schildering
Als je in de vorige stap al een onderschildering of toonlaag hebt aangebracht, gebruik die dan nu als houvast. Schets met verf in plaats van potlood: grote vormen, eenvoudige verhoudingen, nog zonder details.
Werk vanuit licht en donker, niet vanuit contouren. Laat vlakken en lijnen elkaar ontmoeten zonder dat ze alles meteen moeten “kloppen”.
De eerste laag mag gerust zoekend zijn. Een schilderij dat te snel vastligt, verliest zijn ademruimte.
Over de fases in het opbouwen van een schilderij. - Tekenen en Schilderen met Toon Nagtegaal - video Nederlands gesproken - 14:20 min.
Peindre un paysage à l’huile en 3 étapes (plein air) - Atelier René Milone - video Frans gesproken - 26:05 min.
Think Less About Subjects, and More About Designing Shapes - Ian Roberts - video Engels gesproken - 12:16 min.
Ritme, richting en energie
Denk bij het schilderen niet alleen aan wat je ziet, maar ook aan hoe het beweegt. De richting van je penseelstreken brengt ritme in het schilderij, als muziek.
Gebruik langere halen voor rust en harmonie.
Kruisende streken kunnen spanning oproepen.
Cirkels en vloeiende bewegingen geven zachtheid en warmte.
Je handdruk is je handschrift: uniek, persoonlijk, niet te imiteren. Laat dat zichtbaar blijven.
How I Start a Large Abstract Painting (My Creative Process) Pt.1 - Rita Vindedzis - video Engels gesproken - 13:32 min.
Kleur als drager van emotie
Nu komen de kleuren in het spel. Wees niet bang om ze nog beperkt te houden. Te veel kleur tegelijk kan je eerste laag onrustig maken.
Kies één dominante kleur (je “stemkleur”) en laat die door het hele doek weerklinken, eventueel aangevuld met twee of drie ondersteunende tonen.
Denk in stemming in plaats van in realisme: wil je dat het schilderij straalt, zindert of juist fluistert? Gebruik dan kleurtemperatuur, contrast en verzadiging als instrumenten.
Een schilderij dat iets voelt zegt vaak meer dan een schilderij dat alles “juist” doet.
Spanning tussen controle en loslaten
In deze fase is balans alles.
Te veel controle en het werk verstijft. Te veel loslaten en het verliest richting.
Probeer te schilderen in golven: een paar minuten geconcentreerd werken, dan weer afstand nemen. Kijk van veraf, draai je doek, bekijk het in spiegelbeeld.
Zo ontdek je nieuwe mogelijkheden en blijft het schilderij levendig. Het is een dans tussen bewust sturen en durven meebewegen.
Mini-oefeningen om vandaag te proberen
Oefening 1 – De 15-minutenlaag Zet een timer. Schilder je eerste laag zonder pauze, zonder na te denken over correctie. Voel hoe vrijheid eruitziet op doek.
Oefening 2 – Ritmetekening met penseel Maak een compositie alleen met penseelstreken, geen vormen. Richt je op tempo, richting, energie.
Oefening 3 – Eén kleur, duizend tonen Kies één kleur (bijv. gebrande sienna of ultramarijn) en schilder met verdunning, lagen en wit. Ontdek hoe rijk één tint kan zijn.
Voorbeelden van kunstenaars
Pierre Bonnard werkte in meerdere transparante lagen en liet de eerste verf altijd doorschemeren — zijn schilderijen gloeien van binnenuit.
Bonnard de Revolutionair - Schilderoefening - Alice Mumford - video Engels gesproken - 9:20 min.
5 lessen die ik leerde van Bonnards schilderproces - Sandi Hester - video Engels gesproken - 25:15 min.
Pierre Bonnard, the Player of Light - Best Documentary - video Engels gesproken - 51:51 min.
Gustav Klimt begon vaak met een ritmische onderlaag van lijnen en patronen, waarin hij later kleur en bladgoud verwerkte.
Schilder zoals Klimt in 7 eenvoudige stappen! - Herve Cotton - video Engels gesproken - 13:10 min.
The Hidden Power Behind Gustav Klimt’s Most Daring Portrait | Expert Voices | Sotheby’s - video Engels gesproken - 4:45 min.
De Kus van Gustav Klimt: Grote Kunst Uitgelegd - Great Art Explained - video Engels gesproken - 15:10 min.
Lucian Freud bouwde zijn portretten op uit dikke, energieke eerste lagen die het ritme van de huid volgden.
The Lucian Freud Studio Series: How Freud Painted - Phaidon - video Engels gesproken - 2:15 min.
Lucian Freud: Portraits | FT Arts - Financial Times - video Engels gesproken - 5:30 min.
An exclusive tour of Lucian Freud's studio - Channel 4 News - video Engels gesproken - 5:30 min.
Elke schilder had zijn eigen manier om vorm, ritme en gevoel al in die eerste verflaag te verankeren.
Tot slot
De eerste verflaag is niet zomaar “de start”.
Het is het moment waarop je schilderij geboren wordt. Je legt het fundament voor alles wat nog komt: kleur, textuur, emotie.
Wees niet bang voor onvolmaaktheid. Laat het schilderij groeien, ademhalen, zichzelf worden.
Hoe voelt het voor jou, dat eerste moment waarop verf het doek raakt? Deel je ervaring in de reacties, jouw proces inspireert ook anderen om durf te tonen in hun begin.
***
Over deze serie: Een schilderij beginnen
Deze blogpost maakt deel uit van de vijfdelige reeks “Een schilderij beginnen”, waarin je stap voor stap leert hoe een schilderij groeit: van het eerste idee tot het moment dat het af voelt.
Lees de hele reeks:
Stap 4 – De eerste verflaag: vorm, ritme en emotie samenbrengen
Stap 5 – Laag over laag: diepte, contrast en samenhang opbouwen
Slot – Van idee tot voltooid schilderij
Elk deel helpt je bewuster, vrijer en met meer plezier te schilderen, of je nu net begint of al jaren schildert.
Schilderen is niet alleen wat je maakt, maar wat je onderweg leert zien.
