De stille dialoog
Hoe kunst rechtstreeks tot onze ziel spreekt
Inhoud
pastelkrijt op papier - 20 × 20 cm.
Van teleurstelling tot overspoeling
Op één van mijn trips naar Parijs had ik de kans de tentoonstelling van Marc Rothko te bezoeken.
Ik had over hem gelezen maar kon er mij eigenlijk niet veel bij voorstellen. De start van de tentoonstelling toonde zijn beginwerken en ik was behoorlijk teleurgesteld. Het stelde niet veel voor.
Maar dan kwam ik bij de werken waarvoor hij beroemd werd.
Niets had mij op die confrontatie kunnen voorbereiden. Het was alsof de werken vibreerden. Ik kon mij zetten tegenover één van die zeer grote werken. Als illustratie in een boek zijn het gewoon kleurvlakken, maar daar op dat bankje werd ik overspoeld door elkaar afwisselende emoties. Hoe lang ik daar gezeten heb wist ik achteraf niet meer. En ik heb mij daarna afgevraagd hoe het komt dat sommige kunstwerken ons zo diep kunnen raken.
The Art of Mark Rothko - ARTE․tv Culture - video Frans gesproken - 52:51 min.
Waarom voelen we dit zonder te begrijpen?
Toen ik later probeerde deze ervaring in woorden te vatten, viel mij iets op: ik kon geen verhaal vertellen over wat ik had gezien.
Er waren geen figuren, geen landschappen, geen gebeurtenissen die ik kon ontleden. Toch voelde het alsof het schilderij in mij begon te praten. Hoe kan dat? Waarom zou een reusachtig vlak rood en zwart me dwingen tot stilte en emoties?
Hier komt de neurowetenschap ons helpen om dit mysterie te ontrafelen, in het bijzonder het concept van de spiegelneuronen. Decennia geleden ontdekten onderzoekers dat er in onze hersenen een specifiek netwerk bestaat dat niet alleen activeert wanneer wij zelf een handeling uitvoeren of een emotie voelen, maar ook wanneer we observeren dat iemand anders dat doet. Meestal denken we hierbij aan gebaren of gezichtsuitdrukkingen, maar dit principe werkt ook verrassend sterk op abstracte vormen en kleuren.
‘Boshyacinten’ - acryl op plaat - 30 × 30 cm.
De spiegelneuronen: een neurale resonantiekast
Wanneer jij kijkt naar een Rothko, gebeuren er twee dingen tegelijk.
Ten eerste proberen je hersenen, gewend aan het analyseren van concrete objecten, te begrijpen wat ze zien. Maar omdat Rothko bewust de taal van de vorm heeft losgelaten, valt dat zoekende deel van je brein stil. In die stilte neemt het spiegelende gedeelte het over. Je hersenen gaan de intensiteit van de kleur en de trilling van de compositie ‘spiegelen’ als een eigen interne staat. Het donkere paars of het gloeiende oranje wordt niet meer gezien als verf op doek, maar als een directe weerspiegeling van een interne spanning, melancholie of extase.
Het schilderij fungeert dan als een soort neurale resonantiekast. Rothko heeft jarenlang geëxperimenteerd met de juiste verhoudingen en lagen om precies deze reactie op te wekken. Hij bouwde de structuur van menselijke emotie in verf. Wanneer jij daar voor staat, wordt die structuur niet door jou vertaald, maar direct overgenomen. Je voelt niet dat het schilderij treurig is; je voelt zelf treurigheid, omdat je hersenen het signaal hebben gekopieerd alsof het van binnen kwam.
Dit verklaart waarom muziek of films ons net zo meeslepen. Een traag tempo, een dissonant akkoord, of juist een plotselinge harmonie triggert hetzelfde spiegelsysteem. Wij leven die emoties letterlijk na op biologisch niveau, zelfs als de bron abstract is. Bij Rothko was deze connectie echter nog sterker omdat er geen tussenschakel was – geen tekst, geen plot – waardoor de ‘echo’ in mijn hoofd louter puur en onvervormd was.
En toch blijft de vraag open waarom niet iedereen zo reageert.
Wat maakt dat op die ene dag, in dat specifieke licht van Parijs, de brug tussen zijn werk en mij volledig gesloten werd? Misschien ligt het antwoord niet alleen in de hersenen, maar ook in dat moment in mij zelf: mijn vermogen om toe te staan dat het buitenste beeld het binnenste raakte, zonder weerstand. Het bankje waarop ik zat, werd dus meer dan een plaats om uit te rusten; het was de plek waar de barrière tussen kunstenaar en toeschouwer volledig verdween.
De vraag is dan niet langer wat ik zag, maar wie ik was op dat moment toen mijn eigen emoties in de spiegel van zijn werk terugkaatsten.
Mark Rothko: Wie Farbe Gefühle auslöst | Doku HD Reupload | ARTE - Irgendwas mit ARTE und Kultur - video Duits gesproken - 52:51 min.
‘Geel en paars’ - experiment met acryl op papier - 10 × 10 cm.
De kunstenaar als brug naar onszelf
In deze stilte na de confrontatie met Rothko besef ik dat kunst misschien wel de ultieme vorm van empathie is.
Het is geen monoloog van de kunstenaar naar ons toe, maar een gedeelde ervaring waarin onze binnenwereld en zijn buitenwerk in één fractie van een seconde samenvallen. Of het nu gaat om een schilderdoek, een symfonie, of een goed geschreven zin: het mechanisme blijft hetzelfde. Een stukje van ons wordt geraakt, geroerd, veranderd, door iets dat niet van onszelf is, maar toch zo vertrouwd voelt.
Misschien is dat wel de reden waarom we blijven terugkomen naar musea, concertzalen en boekenwinkels.
We zoeken niet alleen naar schoonheid, maar naar de bevestiging dat we niet alleen voelen, en dat er iemand anders is die precies weet wat er in onze ziel gaande is. De Kunstenaars-blik is dan ook uiteindelijk niets anders dan een spiegel die ons laat zien wie we echt zijn, onder al die lagen van elke dag.
***
De volledige serie
Deze blogpost is de vierde in deze serie die ‘de kunstenaars-blik’ verkent
De Kunstenaars-Blik
Vier manieren om de wereld opnieuw te zien – en je leven te verrijkenStop met tekenen, begin met kijken
3 simpele manieren om je waarneming te trainen en je tekeningen direct tot leven te wekken.Hoe kunstenaars de wereld vertalen
Hoe kunstenaars denken in metaforen en associatiesDe stille dialoog (deze blogpost)
Hoe kunst rechtstreeks tot onze ziel spreekt
Verken in deze blog
Andere Denkwerelden
Benieuwd naar de diepere lagen van kunst en creativiteit? Deze pagina biedt een verzameling inspirerende artikelen die verder gaan dan de praktijk. Ontdek reflecties, filosofieën en nieuwe inzichten die je kijk op kunst verruimen en je creatieve denken prikkelen.
