De rechte lijn Is goddeloos

Geschreven door Trui Gysseling

Schilderen en loslaten met Hundertwasser

"Die gerade Linie ist gottlos und unmoralisch."

Toen Friedensreich Hundertwasser deze uitspraak deed, was het geen esthetische voorkeur. Het was een manifest. Een krijgsverklaring tegen alles wat recht, strak, gecontroleerd en levenloos is. De rechte lijn — symbool van orde, van rationaliteit, van de maatlat — was volgens hem een ontkenning van wat ons menselijk maakt.

Bij dit artikel hoort ook een 10-daags experiment dat je op weg helpt om de theorie in praktijk te brengen:

Schilderen in de geest van Hundertwasser
Een 7-daags experiment

Inhoud

Wie was Friedensreich Hundertwasser?

Wie was deze man die zo fel ageerde tegen de rechtlijnigheid? En wat kunnen wij, als creatieve kunstenaars, van hem leren?

Friedensreich Hundertwasser (1928–2000) was een Oostenrijkse kunstenaar die in de eerste plaats schilder was, ook al kennen de meesten hem van zijn architectuur.

Zijn werk explodeert van organische vormen, spiralen, felle kleuren en een diepe, bijna spirituele verbondenheid met de natuur. Hij reisde veel, Italië, Frankrijk, Noord-Afrika, later Nieuw-Zeeland en liet zich overal beïnvloeden door wat hij zag: Moorse patronen, Mediterrane kleuren, ongerepte landschappen.

Maar het gaat niet om zijn biografie. Het gaat om wat hij ons te zeggen heeft. En dat is verrassend simpel: stop met controleren.

Inhoud

Transautomatisme: de kunst van het loslaten

Hundertwasser bedacht een eigen term voor zijn schildermethode: transautomatisme. Het woord klinkt technisch, maar de betekenis is allesbehalve dat.

Transautomatisme betekent dat je het rationele denken bewust uitschakelt tijdens het creëren.

Je plant geen compositie vooraf. Je schetst geen randen die je moet invullen. Je begint met een gebaar: een vlek, een lijn, een kleur en reageert op wat er ontstaat. Het beeld groeit zoals een plant groeit: niet volgens een blauwdruk, maar volgens een innerlijke drang.

Zijn werk wordt vaak omschreven als kinderlijk en dromerig. Niet omdat hij kinderachtig schilderde, maar omdat hij bewust terugkeerde naar een staat waarin regels nog niet bestaan. Een kind dat tekent, vraagt zich niet af of de proporties kloppen. Het tekent omdat het moet. Hundertwasser probeerde die staat van vrijheid zijn hele leven vast te houden.

Voor ons, als kunstenaars, is dit een krachtig idee. Hoe vaak begin je niet met een beeld in je hoofd van hoe het 'moet' worden? Hoe vaak leg je je pen neer omdat het niet 'goed' genoeg is?

Transautomatisme draait die gedachte om: er is geen 'goed genoeg'. Er is alleen het proces.

Inhoud

Kleur zonder betekenis

Eén van de meest bevrijdende ideeën van Hundertwasser is zijn omgang met kleur. Volgens het KunstHausWien in Wenen paste hij kleuren toe op een puur instinctieve manier, zonder enige symbolische associatie.

Wat betekent dat in de praktijk?

De meesten van ons zijn getraind om kleuren te koppelen aan betekenis. Groen staat voor natuur. Blauw voor rust. Rood voor passie of gevaar. Het zit zo diep dat we het nauwelijks doorhebben. Maar Hundertwasser vroeg zich niet af wat een kleur betekende. Hij vroeg zich af wat een kleur deed.

Plaats fel oranje naast diepgroen. Wat gebeurt er? Vonkt het? Vloeit het? Botst het of omarmt het? Dat was zijn criterium. Niet symboliek, maar sensatie.

Dit is een enorme bevrijding voor wie begint met schilderen. Je hoeft geen kleurentheorie te kennen. Je hoeft niet te weten welk complementpaar bij elkaar past. Je moet alleen voelen: klopt deze kleur op deze plek, ja of nee?

Inhoud

Imperfectie als materiaal

Hundertwasser schilderde voornamelijk in aquarel, maar gebruikte ook olieverf, eitempera en glanzende lakken. Hij werkte vaak op gevonden materialen: oud papier, karton, restjes en experimenteerde later met druktechnieken, tapijtweefkunst en toegepaste kunst.

Deze materiaalkeuze is niet toevallig. Perfect glad papier nodigt uit tot perfecte lijnen. Ruwe, onregelmatige oppervlakken dwingen je tot improvisatie. De structuur van het papier spreekt mee, de verf vloeit anders, je moet je aanpassen. En in die aanpassing ontstaat iets wat je niet had gepland.

Dat is precies de bedoening.

Hundertwasser geloofde dat imperfectie menselijk is. Een gladde, rechte muur is anoniem, iedereen kan die maken. Maar een golvende, gekleurde, onregelmatige lijn is van jou. Die draagt jouw handschrift, jouw ademhaling, jouw twijfel.

Inhoud

Vijf oefeningen: experimenteren als Hundertwasser

Hieronder vind je vijf oefeningen die zijn principes in de praktijk brengen. Je hoeft ze niet alle tegelijk te doen. Lees ze door, kies er één die je aanspreekt, en begin.

Niet met een plan. Met een gebaar.

Oefening 1: de spontane vlek (5 minuten)

Doel: rationeel denken uitschakelen en beginnen vanuit het niets.

Materialen: waterverf of acryl, papier (eventueel gedeeltelijk natgemaakt), penseel, water.

Hoe:

  1. Leg het papier voor je. Haal adem. Kijk ernaar.

  2. Doop je penseel in verf. Kies een kleur zonder na te denken, de eerste die je ziet.

  3. Laat de verf vallen, druppelen of vegen op het papier. Niet richten, niet sturen.

  4. Kijk wat er ontstaat. Waar loopt de verf naartoe? Welke vormen verschijnen?

  5. Reageer. Voeg een lijn toe waar het goed voelt. Een kleur waar het leeg voelt. Een vlek waar het te stil is.

  6. Stop wanneer het zich "af" voelt. Niet wanneer het perfect is, wanneer het klaar is.

Vraag jezelf af: Op welk moment merkte ik dat ik controle probeerde op te leggen? Wat gebeurde er toen ik die losliet?

Inhoud

Oefening 2: De Spiraal-Flow (10 minuten)

Doel: organische vormen ontwikkelen en rechte lijnen vermijden.

Materialen: potlood, fineliner of waskrijt. Papier.

Hou:

  1. Begin ergens midden op het papier.

  2. Teken een spiraal zonder je pen op te tillen. Laat hem groeien naar waar je hand wil.

  3. Voeg een tweede spiraal toe. Een derde. Laat ze kruisen, overlappen, elkaar omarmen.

  4. Kijk naar de ruimtes die tussen de spiralen ontstaan. Vul deze op met organische vormen: golven, druppels, bladcontouren, spiralen in spiralen.

  5. Gebruik geen liniaal. Geen passer. Alles met de hand. imperfect, variërend, levend.

Tip: als je merkt dat een lijn recht dreigt te worden, weef er dan een bocht in. Het is geen fout. Het is een herinnering aan waarom je hier bent.

Vraag jezelf af: welke vorm voelde het minst natuurlijk om te tekenen? Waarom?

Inhoud

Oefening 3: instinctieve kleur (15 minuten)

Doel: kleur kiezen op gevoel, niet op symboliek.

Materialen: aquarel of gouache. Minstens zes verschillende kleuren. Papier.

Hoe:

  1. Maak een eenvoudige, abstracte contour op het papier (bijvoorbeeld de spiralen uit oefening 2).

  2. Kies een kleur. Nu. Niet nadenken. Pak de eerste die je blik treft.

  3. Vraag jezelf NIET: "Wat betekent deze kleur?" Vraag: "Voelt dit goed op deze plek?"

  4. Vul de volgende ruimte in. Wederom: eerste kleur die opkomt.

  5. Laat sommige kleuren samenvloeien. Houd andere scherp. Maak contrasts: fel naast dof, warm naast koel.

Uitdaging: Als je normaal 'blauw voor rust' zou kiezen, probeer dan vandaag roze. Of okergeel. Kijk hoe het aanvoelt.

Vraag jezelf af: Was er een kleur die ik niet wilde? Waarom denk je dat je die instinctief vermeed of juist koos?

Inhoud

Oefening 4: Natuur als Materiaal (20 minuten)

Doel: Natuur integreren in het werk, niet slechts afbeelden.

Materialen: Verf, sponsjes of kwasten, bladeren of takjes van buiten, oud karton of krantpapier, lijm.

Hoe:

  1. Ga kort naar buiten. Verzamel kleine natuurobjecten die je aanspreken: een blad, een takje, een steentje.

  2. Gebruik een blad als stempel: dompel het in verf en druk het op het papier.

  3. Scheur stukken karton of krant in organische vormen (niet knippen, scheuren geeft een levendige rand).

  4. Plak ze op je ondergrond. Niet netjes uitgelijnd, maar geplaatst op gevoel.

  5. Verf eroverheen en ertussen, zodat alles samensmelt tot één geheel.

Denk aan: Hundertwasser was niet alleen kunstenaar maar ook eco-activist. Hij schreef manifesten waaronder het "Verschimmelungsmanifest gegen den Rationalismus in der Architektur", waarin hij pleitte voor architectuur die leeft en ademt als de natuur.

Deze oefening is een mini-versie van dat idee: laat de natuur meedoen, niet als thema maar als materiaal.

Vraag jezelf af: Hoe voelde het om natuur in het werk te integreren, versus het slechts afbeelden?

Inhoud

Oefening 5: De Oneindige Vorm (30+ minuten)

Doel: Transautomatisme volledig omarmen in een langer proces.

Materialen: Groot papier (A3 of groter). Een mengsel van materialen: aquarel, tempera, fineliner, collage-elementen.

Hoe:

  1. Begin zonder doel. Maak een eerste gebaar: een vlek, een lijn, een vorm.

  2. Kijk. Waar nodigt het uit? Welke richting lijkt logisch?

  3. Voeg toe. Verf over. Krast door. Plak iets op. Trek iets weg.

  4. Meng technieken vrijelijk. Aquarel over tempera. Stift over verf. Collage in verf.

  5. Stop niet wanneer het 'klaar' is. Stop wanneer je merkt dat je begint te controleren en wanneer je denkt "dit moet nog net even…"

  6. Leg het weg. Kijk morgen opnieuw. Beslis dan of je verdergaat.

Gouden regel: Er is geen juiste uitkomst. Het proces is het doel.

Vraag jezelf af: Op welk moment voelde ik weerstand? Was dat controle of moeheid? En wat is het verschil?

Inhoud

Meenemen naar huis

Hundertwasser's boodschap is niet dat we allemaal spiralen moeten schilderen. Het gaat niet om stijl. Het gaat om houding.

Hij daagt ons uit om de dingen te laten groeien in plaats van ze te bouwen. Om kleur te voelen in plaats van te beredeneren. Om imperfectie te omarmen in plaats van te verbergen. Om de natuur niet als decoratie te zien, maar als partner in het creatieve proces.

***

Van theorie naar praktijk

Theorie is mooi, maar hoe begin je eraan? Hoe pas je er toe? Dit 10-daags experiment helpt je op weg:

Lees ook

Verken in deze blog

Trui Gysseling
Volgende

De stille dialoog