Schoonheid als spook
Waarom kunst haar niet kan vermoorden
Schoonheid kan je niet vermoorden. Zelfs als de kunst haar verlaat, blijft ze spoken, in onze reacties, in ons oordeel, in elk 'dit vind ik niet mooi' dat we uitspreken.
Inhoud
Of we iemand mooi vinden, gebeurt in fracties van seconden.
Voor eeuwen gebruikten kunstenaars dat biologische mechanisme bewust. Portretten verfijnden gezichtssymmetrie, landschappen creëerden harmonie, composities sturen ons oog waarheen de maker wilde. Schoonheid was niet zomaar een doel, het was het instrument waarmee kunst communiceerde. Wie goed keek naar een Renaissance-meester, zag niet alleen virtuositeit maar een bewuste aansluiting bij iets wat we van nature erkennen als 'goed', als 'juist'.
Maar toen brak kunst dat contract. Eerst verliet ze de werkelijkheid: niks hoeven nabootsen. Later liet ze ook schoonheid vallen. En daar zat de eerste paradox: je kunt een biologisch programma niet afschaffen met een penseelstreek.
De ontkenning die bevestigt
Wanneer de kunstenaar Martin Uit den Bogaardwerk maakt met dode, zich ontbindende dieren, wanneer Wim Delvoye spinnen over scheermesjes laat lopen die in pijn en stress sterven, of wanneer een kunstenaar een menselijke vinger laat spelen met een muzikaal proces terwijl die vergaat, dan wordt de kloof tussen de intentie van de kunstenaar en de ervaring van de toeschouwer tastbaar.
Ik heb verschillende werken van Uit den Bogaart gezien met ontbindende dieren, maar wat mij definitief afstootte was een werk met een afgezette menselijke vinger die tijdens zijn vergaansproces muziek maakte. Het tweede moment waarop mijn maag keerde was bij Delvoye's spinnen die over scheermesjes moesten lopen en daarbij stierven.
Maar paradoxaal genoeg is die fysiologische reactie, dat gevoel van afkeer, exact de bewijslast dat schoonheid als maatstaf nog bestaat.
Elke keer dat iemand zegt "dit vind ik lelijk", bevestigt die persoon het bestaan van schoonheid als referentiepunt. Het ontbreken ervan wordt zelf de esthetische kracht. Schoonheid heeft het podium verlaten, maar de zaal blijft naar haar luisteren.
EXPOSITION WIM DELVOYE - 300 MDC - TV5MONDE Info - video Frans gesproken - 15:31 min.
Artist Sells Tattooed Pig Skin For More Than 100K - The Young Turks - video Engels gesproken - 4:50 min.
Video’s niet voor gevoelige kijkers
Cobra TV Martin uit den Bogaard.VOB - exhibitionsATverbeke - video Nederlands gesproken - 1:45 min.
Martin uit den Bogaard - Singing and Painting Kangoeroe.flv - exhibitionsATverbeke - video - 1:14 min.
Painting & Singing Finger, 2004.flv - Martin uit den Bogaard - video - 10:29 min.
Zelfportret à la Picasso
Het publiek dat achterbleef
Terwijl kunstenaars al decennia met concepten en provocaties experimenteren, valt het gros van de bezoekers terug op drie oordelen: "ik vind het mooi", "ik vind het niet mooi", of "ik begrijp het niet."
Dit is geen misverstand, dit is een fundamentele kloof tussen wat onze hersenen nodig hebben en wat de kunstwereld wil produceren.
Datzelfde snelle oordeel in fracties van seconden, dat evolutionaire erfgoed, blijft het enige gereedschap dat de meeste toeschouwers hebben. Het is alsof je vraagt dat een mens niet aan water denkt na het lezen van een zin over droogte. De hersenen blijven de referentie.
Deze dynamiek zie je elke dag in musea en galerijen.
Mensen staan voor een abstract werk dat geen herkenbare vormen biedt, of voor een installatie die hen fysiek ongemakkelijk maakt, en hun reactie is instant en onbewust: "Dit is niet mooi." Ze proberen niet conceptueel te lezen, ze reageren met hetzelfde systeem dat hun voorouders gebruikte om gezonde partnerkandidaten te identificeren.
Charles Pépin - Quand la beauté nous sauve | Présentation - Robert Laffont - video Frans gesproken - 3:38 min.
Quand l'art dépend de la beauté, l'art ne dépend que de lui-même - Europe 1 - video Frans gesproken - 2:38 min.
De morele dimensie die kunst ontwikkelde
Wat deze werken echter onderscheidt van pure shock, en wat ze interessant maakt, is dat ze geen willekeurige gruwel vertonen. Er zit een intentie achter: een confrontatie met mortaliteit, met ethiek, met de grenzen van wat we acceptabel vinden.
De kunstenaars proberen dus niet schoonheid te vervangen, maar hetzelfde doel op een provocerende manier te bereiken.
‘Roxane’ - collage 2 maal 60 × 60 cm.
Voor tekenaars en schilders: een vragenreeks
Als tekenaar of schilder vraag ik mezelf soms af: wat als ik bewust kies voor dit soort materialen?
Zou dat mijn werk sterker maken, of alleen maar shockerend? En belangrijker: is dat het verschil tussen provocatie en respect?
Voor wie creatief bezig is, is dit misschien wel de belangrijkste les: je kunt kiezen om schoonheid niet na te streven. Maar je kunt niet kiezen om er niet door beïnvloed te worden, noch als maker, noch als toeschouwer. De vraag is niet of schoonheid relevant is, maar hoe je ermee omgaat.
Slot: het spook blijft
Schoonheid is geen doel meer in kunst, maar ze verdwijnt nooit helemaal.
Ze duikt opnieuw op, zij het in andere gedaanten, soms als ontbrekend iets, soms als contrast, soms als verrassende echo. Kunst confronteert ons met onze donkere kanten, ja, maar ook met onze onvermijdelijke behoefte aan schoonheid.
Op het moment dat een afgezette menselijke vinger muziek maakt terwijl hij vergaat, of een spin doodgaat op een scheermesje, besef je dat schoonheid als norm zo fundamenteel is dat haar afwezigheid zelf een trauma wordt. Misschien is dat waarom het publiek nooit volledig mee kan met de radicale vrijheid die kunstenaars zichzelf soms nemen: onze hersenen zijn niet geprogrammeerd om grensoverschrijdingen te appreciëren als esthetica.
Misschien is de ware rol van schoonheid in hedendaagse kunst precies die van een spook: onzichtbaar, ontkend, maar aanwezig in elke kamer waarin het gesprek erover wordt gevoerd.
En misschien, in dat protest, ligt de echte schoonheid van dit debat verborgen: het eerlijk erkennen dat we allemaal dragen wat we niet kunnen afleggen.
***
Lees ook
Kunst om de Kunst
Creativiteit als doel op zich
Verken in deze blog
Andere Denkwerelden
Benieuwd naar de diepere lagen van kunst en creativiteit? Deze pagina biedt een verzameling inspirerende artikelen die verder gaan dan de praktijk. Ontdek reflecties, filosofieën en nieuwe inzichten die je kijk op kunst verruimen en je creatieve denken prikkelen.
