Wanneer een schilderij je handen nodigt

Geschreven door Trui Gysseling

Over tactiele kunst, textuur en schilderen als lichamelijke ervaring

Wat gebeurt er als we kunst niet alleen bekijken, maar ook durven te voelen?

Inhoud

‘Reclame’ - mixed media op plaat - 100 cm x 100 cm.

De drang om te voelen

Over verlangen, verleiding en het instinct om kunst aan te raken

Ik heb het altijd moeilijk gevonden dat ik kunst niet mag aanraken. Het is geen baldadigheid, geen drang om iets te beschadigen. Het is verleiding. Nieuwsgierigheid. De wens om te voelen wat ik zie.

Wanneer ik zelf schilder, raak ik mijn werk regelmatig aan. Bij tekeningen ligt dat anders en zeker bij aquarel. Daar weten je vingers vooral hoe snel ze iets kunnen verpesten. Eén aanraking en het papier verraadt je meteen. Maar schilderen… dat is een ander verhaal.

Verf mag aangeraakt worden. Je kunt met je hand schilderen, met je vingers, met je hele handpalm. Dan wordt het proces vanzelf tactiel. Een schilderij kan glad zijn of ruw, koel of stroef. Het kan reliëf hebben, lagen, weerstand. Je kunt stoffen integreren die zacht aanvoelen of juist schuren onder je huid. Elk materiaal vertelt iets anders, niet alleen aan het oog, maar ook aan de hand.

Voor mij kan een schilderij daarom uitnodigen tot aanraken.

En die uitnodiging voegt een extra dimensie toe aan het werk, een lichamelijke, bijna intieme ervaring. Juist daarom vind ik het in musea altijd een beetje spijtig. Natuurlijk begrijp ik het verbod. Bescherming, behoud, veiligheid. En toch… Ik zou het schilderij zo graag even aaien. Even voelen hoe het in elkaar zit. Waar de maker duwde, streek, ophield.

Dit artikel is een verkenning van die drang: tactiele kunst, kunst die niet alleen bekeken wil worden, maar ook gevoeld.

Inhoud

Het verbod op aanraking

Waarom musea beschermen wat zo graag gevoeld wil worden

Dat we kunst niet mogen aanraken in musea, is zelden uit onwil. Het is vooral een kwestie van zorg.

Schilderijen, tekeningen en objecten zijn kwetsbaarder dan ze eruitzien. Onze handen dragen vetten, zouten en zuren met zich mee die zich langzaam maar onherroepelijk in verf, papier en textiel vastzetten. Eén aanraking lijkt onschuldig, maar duizenden aanrakingen over tientallen jaren kunnen een werk onherstelbaar aantasten.

Daar komt bij dat veel kunstwerken unieke objecten zijn. Er bestaat geen reserve-exemplaar. Een beschadiging is niet zomaar te herstellen, en restauratie verandert het werk altijd een beetje. Musea dragen daarom een grote verantwoordelijkheid: niet alleen tegenover het heden, maar ook tegenover toekomstige kijkers.

Ook veiligheid en overzicht spelen een rol. In een ruimte waar honderden bezoekers per dag langskomen, is het praktisch onmogelijk om te bepalen wie iets aanraakt, hoe en met welke intentie. Een algemeen verbod is eenvoudiger dan een genuanceerde toelating.

Toch heeft dat verbod een bijwerking. Door aanraking volledig uit te sluiten, wordt kunst vaak gereduceerd tot iets dat alleen op afstand mag worden bekeken.

Het lichaam blijft buiten spel. De hand wordt passief, terwijl ze bij het maken van kunst juist zo actief was. Precies in die spanning, tussen beschermen en beleven, ontstaat de vraag die tactiele kunst stelt: wat missen we wanneer voelen niet mag?

Inhoud

‘Kant’ - mixed media op papier - 30 × 30 cm.

Wanneer het lichaam meedenkt

Merleau-Ponty en de ervaring van kunst voorbij het oog

Dat gemis aan aanraking is niet alleen een persoonlijke frustratie, maar raakt aan iets fundamentelers: hoe wij de wereld ervaren. De Franse filosoof Maurice Merleau-Ponty stelde dat waarnemen nooit puur visueel is. We ervaren de wereld met ons hele lichaam. Zien, voelen, bewegen en aanraken zijn geen gescheiden processen, maar lopen voortdurend in elkaar over.

Volgens Merleau-Ponty is de hand geen instrument na het denken, maar een vorm van denken op zich. Door te voelen begrijpen we materiaal, gewicht, weerstand en kwetsbaarheid. In die zin is aanraking geen extraatje bij kunst, maar een fundamentele manier om betekenis te ervaren. Wanneer kunst alleen bekeken mag worden, wordt een deel van die ervaring buitengesloten. Het werk blijft intact, maar de relatie tussen mens en object wordt armer, afstandelijker.

Vanuit dat perspectief is tactiele kunst geen rebellie tegen het museum, maar een poging om de ervaring van kunst weer lichamelijk te maken, dichter bij hoe ze ooit is ontstaan.

Inhoud

Voorzichtig voelen

Hoe musea experimenteren met aanraking zonder te beschadigen

Toch is het beeld niet zwart-wit. Steeds meer musea zoeken naar manieren om aanraking gecontroleerd en bewust toe te laten. Niet door alles vrij te geven, maar door alternatieven te ontwikkelen die zowel beschermen als uitnodigen.

Zo experimenteert Tate Modern met speciale touch-tours en tactiele replica’s, bedoeld voor blinde en slechtziende bezoekers, maar vaak minstens zo waardevol voor ziende bezoekers.

Het MoMA ontwikkelt educatieve programma’s waarin materiaalstudies en voelobjecten onderdeel zijn van de tentoonstellingservaring.

En ook het Stedelijk Museum Amsterdam onderzoekt hoe zintuiglijke betrokkenheid kan bijdragen aan inclusiviteit en verdieping.

Deze initiatieven laten zien dat aanraking niet per se een bedreiging hoeft te zijn, maar ook een brug kan vormen: tussen kijken en begrijpen, tussen kunst en lichaam. Ze wijzen vooruit naar een toekomst waarin kunst niet alleen wordt beschermd, maar ook actief wordt beleefd.

Inhoud

Kunst die om je lichaam draait

Eliasson, Hesse en Oxman als voorbeelden van tactiele beleving

In de hedendaagse kunst zien we steeds vaker werken die het lichaam expliciet betrekken en daarmee ook de drang tot aanraken oproepen.

Bij Olafur Eliasson draait het niet om aanraken in de letterlijke zin, maar om een volledige zintuiglijke onderdompeling. Your Rainbow Panorama is een glazen koepel waarin licht, kleur en beweging voortdurend veranderen terwijl je erdoorheen loopt. Je voelt het werk niet met je handen, maar met je hele lichaam.

Heel anders, maar minstens zo tactiel, is het werk van Eva Hesse. In Hang Up gebruikt zij rubber en latex, materialen die zacht, kwetsbaar en bijna menselijk aanvoelen. Het werk lijkt te willen worden aangeraakt, maar houdt je tegelijk op afstand, waardoor de spanning tussen verlangen en verbod voelbaar wordt.

Bij Neri Oxman verschuift tactiliteit naar het biologische domein. In Silk Pavilion laat zij zijderupsen een structuur van zijde spinnen, gestuurd door zijn ontwerp. Het resultaat is een object dat niet alleen visueel fascineert, maar ook een sterk besef oproept van materiaal, oorsprong en maakproces.

Deze kunstenaars tonen elk op hun eigen manier hoe tactiele kwaliteit niet beperkt is tot aanraken alleen, maar voortkomt uit een bewuste dialoog tussen lichaam, materiaal en ervaring.

Inhoud

Wat wij als makers hiervan kunnen leren

Van kijken naar maken, van afstand naar nabijheid

Wat deze kunstenaars ons laten zien, is dat tactiliteit geen trucje is, maar een houding.

Het begint bij aandacht voor materiaal: niet alleen hoe iets eruitziet, maar hoe het zich gedraagt onder je handen. Hoe het weerstand biedt, meegeeft, breekt of juist terugduwt.

Als maker kun je jezelf de vraag stellen: wat gebeurt er als ik mijn schilderij niet alleen ontwerp voor het oog, maar ook voor het lichaam? Dat hoeft niet groots of technisch te zijn. Een extra laag verf, een stukje stof, een onverwachte ruwheid kan al voldoende zijn om een werk meer aanwezigheid te geven.

Tactiele kunst nodigt uit tot vertragen, zowel tijdens het maken als tijdens het kijken. Ze herinnert ons eraan dat schilderen niet alleen een visuele handeling is, maar een lichamelijke ervaring, waarin denken en voelen samenvallen.

Inhoud

‘Mini’s’ - mixed media op papier - elk 10 × 10 cm.

Oefening: schilderen voor je handen

Een eenvoudige praktijkoefening om tactiliteit te verkennen

Deze oefening draait niet om een mooi eindresultaat, maar om aandacht en ervaring. Trek er ongeveer 20–30 minuten voor uit.

Wat heb je nodig

  • Een klein doekje of stuk stevig papier

  • Acrylverf of gesso

  • Eén of twee materialen met een duidelijke textuur (bijv. zand, stof, karton, gaas)

  • Je handen (penseel is optioneel)

Stap 1 – Kijken zonder te kijken Leg je materialen voor je neer en raak ze aan met gesloten ogen. Voel het verschil tussen glad en ruw, zacht en hard. Kies intuïtief één materiaal dat je aanspreekt.

Stap 2 – De eerste laag Breng een verf- of gessolaag aan met je hand of vingers. Let op druk, richting en temperatuur. Merk hoe anders dit voelt dan werken met een penseel.

Stap 3 – Textuur toevoegen Voeg het gekozen materiaal toe terwijl de verf nog nat is. Duw niet meteen vast; verken eerst hoe het materiaal reageert. Laat het deels los, deels geïntegreerd.

Stap 4 – Pauze en aanraking Stop even. Raak het oppervlak opnieuw aan. Wat verrast je? Waar trekt je hand vanzelf naartoe?

Stap 5 – Afsluiten zonder corrigeren Voeg niets meer toe. Laat het werk zijn zoals het is. Dit is geen schets voor later, maar een afgeronde ervaring.

Reflectie (optioneel) Schrijf in één zin op: “Dit voelde als…” zonder oordeel, alleen beschrijving.

Inhoud

Begin klein, maar voel bewust

Een uitnodiging om aanraking toe te laten in je eigen werk

Probeer bij je volgende schilderij eens bewust ruimte te maken voor aanraking. Werk een stuk met je handen in plaats van met een penseel. Voeg één materiaal toe dat je normaal zou vermijden. Sluit even je ogen en voel wat er onder je vingers gebeurt. Je hoeft het resultaat niet perfect te vinden. Het gaat erom dat je ervaart.

Als je wilt, deel je experiment met een korte beschrijving van hoe het voelde om te maken. Want misschien begint tactiele kunst niet bij het aanraken van het kunstwerk, maar bij het durven luisteren naar wat je handen je vertellen.

***

Lees ook

  • L'Œil et l'Esprit - Maurice Merleau-Ponty
    Editions Gallimard 1964 - later ook heruitgegeven, eventueel met bespreking

  • Verf ontmoet textiel
    Borduren, naaien en schilderen in één creatief avontuur

Verken deze blog

Trui Gysseling
Vorige

Bang voor felle kleuren?
Volgende

Creativiteit als rustpunt in een druk hoofd