Afrika verandert het perspectief

Geschreven door Trui Gysseling

Zelfportret geïnspireerd op Afrikaanse meesters - acryl op papier - 40 × 40 cm.

Schilderen zonder keurslijf:

Wat hedendaagse Afrikaanse kunstenaars ons leren over vrijheid en materiaal

Kunnen we onze eigen kunstgeschiedenis echt begrijpen zonder de bronnen te erkennen die hem vormgaven? Van Picasso tot Matisse hebben westerse meesters geput uit Afrikaanse vormen en symbolen, meestal zonder deze bronnen te noemen.

Maar Afrika is geen statisch verleden; het is een levendig continent waar hedendaagse kunstenaars het begrip 'kunst' dagelijks heruitvinden.

In dit artikel duiken we in de diversiteit van Afrika's creatieve stemmen, van materiaalvernieuwing en politiek engagement tot het doorbreken van westerse schoonheidsidealen. Ontdek hoe deze kunstenaars niet alleen hun eigen verhalen vertellen, maar ook nieuwe wegen openen voor elke creatieve geest die durft te schilderen zonder keurslijf.

Inhoud

  • Beyond the Frame Hoe Afrikaanse kunstenaars onze blik op schilderen opnieuw definiëren

Beyond the Frame

Hoe Afrikaanse kunstenaars onze blik op schilderen opnieuw definiëren

De kunst van zwarte kunstenaars werd in de westerse geschiedenis lang afgedaan als ‘primitief’ of ‘kinderlijk’.

Het is een pijnlijke ironie dat deze zelfde vormen, symbolen en ritmes juist enorm inspirerend waren voor giganten van de moderne kunst zoals Picasso, Braque en Matisse. Zij lieten zich door Afrikaanse maskers en beelden leiden om de academische regels van hun tijd te doorbreken, terwijl ze vaak weinig bereid waren deze bronnen publiekelijk te eren.

We kijken veel te weinig buiten de grenzen van de Westerse wereld. Vooral de rijke traditie van Afrikaanse kunstenaars wordt systematisch over het hoofd gezien. Toch hebben zij zo veel te bieden: een frisse blik op wat kunst kan zijn, schilderkunst die niet alleen inspireert maar ook nieuwe wegen toont.

Afrika is het continent met de grootste jonge bevolking én het continent met de snelste vooruitgang. De hedendaagse Afrikaanse kunst is daarom meer dan ooit een krachtige, verfrissende stroming.

Een unieke weg

Vaak hebben deze kunstenaars een volledig andere kijk op het begrip 'kunst': het is een uitbreiding, een bevrijding van starre westerse schoonheidsidealen en een terugkeer naar pure expressie.

Het zou zonde zijn om deze unieke weg niet te zien. Want laten we duidelijk zijn: het is geen eenheidsworst. Afrika is een enorm continent en de kunstenaars daar even divers als de landschappen zelf. Er zijn expliciet figuratieve schilders, abstracte visionairs en velen die niet alleen een eigen visie op esthetiek hebben, maar ook een sterk maatschappelijk engagement tonen. Velen vertellen in hun werk hun eigen verhaal, geïnspireerd door hun specifieke achtergrond, maar nemen tegelijkertijd een politiek standpunt in.

Inhoud

Zelfportret geïnspireerd door Picasso - acryl op papier

Van primitief tot pionier: een historisch herstel

Om de hedendaagse golf echt te begrijpen, moeten we eerst kijken naar hoe het misging.

In de beginjaren van de 20e eeuw werden Afrikaanse objecten in Europa vaak in musea getoond als etnografische curiositeiten, losgeknipt van hun culturele context.

Toen Pablo Picasso Les Demoiselles d’Avignon schilderde, keek hij rechtstreeks naar Ivoriaanse en Gabonese maskers. Hij haalde de vlakke perspectieven en de emotionele kracht eruit, maar noemde deze invloeden zelden bij naam. Deze stilte heeft decennialang gezorgd voor een scheef beeld: alsof de vormgeving plotseling uit het niets verscheen in Europa, terwijl de oorspronkelijke kunstenaars anoniem bleven.

Het is tijd om dat onrecht te herstellen. We moeten erkennen dat Afrikaanse kunstenaars geen eeuwenoude statische tradities volgen, maar dynamische evoluties doormaken die net zo complex en nuancevol zijn als elke westerse kunststroming.

Inhoud

Hedendaagse stemmen: materialen die verhalen vertellen

Als we kijken naar wat er nu gebeurt op de canvassen van hedendaagse Afro-kunstenaars, zien we een fascinerende synthese van erfgoed en vernieuwing.

Eén van de sterkste kenmerken is de experimentele omgang met materiaal. Veel traditionele Afrikaanse kunst maakt gebruik van lokale materialen zoals hout, klei, textiel en natuurlijke pigmenten. Hedendaagse kunstenaars nemen dat erfgoed mee, maar passen het anders toe.

Denk bijvoorbeeld aan El Anatsui uit Ghana, die duizenden flesdoppen en verpakkingsmateriaal omvormt tot gigantische, glinsterende wandkleden die lijken op koninklijke stoffen. Zijn werk spreekt over consumptie, koloniale handel en ecologie, zonder één woord te gebruiken.

Of neem Ibrahim El-Salahiuit Soedan, die islamitische kalligrafie en Soedanese symboliek combineert tot een vorm van abstracte schilderkunst die zowel spiritueel als modern aanvoelt. Hier zie je bewijs dat "traditie" niet vaststaat in de tijd, maar een levendige bron is voor innovatie.

Inhoud

Natekening van een Afrikaans masker - houtskool op papier

Schoonheid herdefiniëren: voorbij het westerse keurslijf

Eén van de meest verfrissende aspecten van deze kunst is de manier waarop schoonheid en identiteit worden geënsceneerd.

De westerse kunsthistoriek heeft lange tijd bepaald wat er 'mooi' was: perfecte verhoudingen, realistische huidtinten en ideale lichamen. Afrikaanse kunstenaars breken hiermee, bewust en onbewust.

Kijk naar Julie Mehretu, wier grote, gelaagde schilderijen lijken op architecturale kaarten van chaos en beweging. Haar figuren vervagen, overlappen en transformeren; ze passen niet in klassieke proporties, maar stralen wel een intense emotionele ruimte uit.

  • Julie Mehretu - Whitney Museum of American Art - video Engels gesproken - 3:28 min.

Of denk aan Zanele Muholi uit Zuid-Afrika, die portretten maakt van zwarte LGBTQ+-personen. Haar werk is geen idealisering, maar rauwe aanwezigheid. Het is een statement van zichtbaarheid in een wereld die hen vaak wil onzichtbaar maken. Door deze werken zien we dat schoonheid geen universele formule is, maar een persoonlijke en culturele keuze die vrijheid biedt.

Inhoud

Kunst als politiek statement: de kracht van de woordloze stem

Veel Afrikaanse kunstenaars nemen een politiek standpunt in. Dit is voor hen een kernwaarde. In veel regio's van Afrika wordt kunst niet gezien als decoratief element, maar als een essentieel medium voor protest en reflectie.

Kunstenaars als Kudzanai Chiurai uit Zimbabwe fotograferen en monteren beelden die scherp kritiek leveren op dictatuur, corruptie en oorlog. Hun werk is vaak controversieel en risicovol, omdat het machtige structuren aanvalt.

Barthélémy Toguo uit Cameroon werkt rond thema’s als migratie en grenzen; zijn installaties maken zichtbaar wat bureaucratische systemen liever onzichtbaar houden.

Deze kunstenaars tonen ons dat schilderen en tekenen nooit neutraal zijn. Het is een daad van weerstand, een manier om de werkelijkheid te benoemen waarvoor sommigen liever de ogen sluiten.

Inhoud

Geen eenheidsworst: de diversiteit van het continent

Het is cruciaal om te onderstrepen dat "Afrikaans" geen enkelvoudig label is. Het is een continent van 54 landen, duizenden talen en oneindige variëteiten.

De kunst uit Noord-Afrika met zijn sterke Arabisch-Mediterrane en islamitische invloeden lijkt soms heel anders dan die van West-Afrika met zijn levendige kleurenpaletten en figuratieve tradities, weer verschillend van Oost-Afrika met zijn andere spirituele symboliek.

Deze regionale diversiteit zorgt ervoor dat je nooit in een hokje terechtkomt.

Van de hedendaagse street art-scene in Lagos tot de abstracte geometrie in Nigeria, of de vrouwelijke pioniers zoals Ghada Amer uit Egypte die borduurwerk even hoogwaardig maken als schilderkunst. Elke regio, elke stad en elke kunstenaar heeft een eigen visuele taal. Het is aan ons om die nuances te zien in plaats van alles over één kam te scheren.

Inhoud

Portret van Margriet - acryl op polycarbonaat - 30 × 40 cm.

Wat kunnen wij leren? een uitnodiging tot creëren

Wat betekent dit allemaal voor ons als creatieve mensen? Dat we uitgenodigd worden om onze eigen grenzen te verleggen.

Kijk verder
Zoek op namen, volg exposities en laat je algorithmes breken. Welke drie Afrikaanse tijdgenoten van Picasso weet je? Als je ze niet kent, is dat een teken dat het tijd is om te zoeken.

Experimenteer met materiaal
Laat je inspireren door de manier waarop Afrikaanse kunstenaars ongebruikelijke materialen inzetten. Wat zegt jouw oppervlak als je plastic, metaal of textiel gebruikt in plaats van alleen verf?

Vraag jezelf af: Wat is het verhaal dat ik wil vertellen?
Net als deze kunstenaars, kun jij kiezen voor een visie die losstaat van standaardidealen. Kijk naar je eigen omgeving, je eigen identiteit en vertaal dat naar een beeld zonder angst voor perfectie.

De kunst van Afrika heeft een heel eigen weg ingeslagen, een weg van verzet, van vreugde, van complexiteit en van prachtige onzekerheid.

Het zou jammer zijn om die weg niet te zien. Laten we samen ontdekken hoe deze nieuwe perspectieven niet alleen onze musea verrijken, maar ook onze eigen potloden en penselen inspireren tot iets unieks. De toekomst van kunst wordt immers niet alleen in Parijs of New York geschreven, maar ook in Lagos, Kaapstad, Nairobi en Cairo. En dat is pas echt verfrissend.

Inhoud

***

Lees ook

  • Bang voor felle kleuren
    wat Camille Walala ons leert over de kracht van te veel kleur - in deze blog

  • Nigerian Modernism - Explore the artists who revolutionised modern art in Nigeria in the mid-20th century - Tate Modern

  • Afrikaanse Kunst! Lees hier alles over de Afrikaanse Kunst! - KunstMania - KunstMania is een website met zeer interessante Nederlandstalige artikelen over kunst - beslist een bezoekje waard.

  • When We See Us - Een eeuw pan-Afrikaanse figuratieve schilderkunst ​​​​​​​- Bozar

Verken in deze blog

  • Andere Denkwerelden
    Benieuwd naar de diepere lagen van kunst en creativiteit? Deze pagina biedt een verzameling inspirerende artikelen die verder gaan dan de praktijk. Ontdek reflecties, filosofieën en nieuwe inzichten die je kijk op kunst verruimen en je creatieve denken prikkelen.

Trui Gysseling
Volgende

Bang voor felle kleuren?